�鶹����

Intanxible, replicable, voltil e facilmente manipulable ou alterable, parcial e heteroxénea son algunhas das caractersticas das probas dixitais, que son aquelas nas que est inserido algún elemento electrnico, informtico ou dixital. “Actualmente é imposible comprender o proceso penal sen esta proba dixital, xa que se impn a mxima lxica segundo a que, se a vida se desenvolve nun mundo tecnolxico, a proba do que ocorre tamén haber que buscala nesa contorna”, explica a catedrtica de Dereito Procesual da �鶹���� e investigadora principal do proxecto La prueba penal ante la nueva realidad tecnolgica en un contexto europeo, Esther Pillado Gonzlez. 

Logo de séculos circunscritas exclusivamente ao mundo analxico, as probas nos procesos penais incorporronse era tecnolxica e dixital, na que as TIC tamén teen unha clara incidencia no mbito da criminalidade e da xustiza penal, ben, como medio para desenvolver as propias conductas criminais (cberdelincuencia ou cbercriminalidade), ben, como medio para obter evidencias e probas dos delitos clsicos cometidos no mundo offline. “Segundo o Informe sobre cibercriminalidade en Espaa de 2022, cometéronse preto de 375.000 feitos constitutivos de delitos informticos, o que supn un 22,7% mis con respecto ao ano anterior. Na mesma lia, na Memoria de la Fiscala General del Estado de 2023 ponse de relevo que un dos efectos perversos que se estn a derivar da evolucin tecnolxica é o aproveitamento das TIC con finalidades criminais, circunstancia que est a xerar un claro desprazamento da actividade delituosa contorna virtual”, detalla Pillado.

As mesmo, no caso dos delitos cometidos no mundo offline, pode ocorrer que os indicios da autora dun homicidio se atopen no teléfono mbil do sospeitoso, ou que os datos estean almacenados na unidade electrnica do seu vehculo ou que os da acreditacin dun caso de ciberbullying estean en vdeos subidos a diferentes plataformas de internet ou contidos en dispositivos informticos. 

A problemtica procesual das probas dixitais

“Tanto nuns casos como noutros, para combater esta delincuencia son esenciais as medidas de investigacin de carcter tecnolxico, a obtencin de evidencias dixitais e a súa conversin en proba dixital”, detalla Pillado, que lembra que, co obxectivo de regular, desenvolver e adaptar aos novos tempos o réxime xurdico de diferentes medidas de investigacin tecnolxica, no ano 2015 modificouse a Ley de Enjuiciamiento Criminal. Non obstante, esta nova regulacin non permitiu responder satisfactoriamente a toda a problemtica procesual que suscitan estas novas fontes e medios de probas dixitais, “porque na súa peculiar natureza e caractersticas repercuten e inciden as chamadas tres fases da proba electrnica ou dixital: a obtencin e recollida das fontes de proba ou evidencias dixitais e a súa axeitada conservacin e custodia; o modo ou medio de proba a través do que se incorporan ao proceso para a súa avaliacin e a súa valoracin probatoria, en particular, cando a parte que prexudica impugna a autenticidade ou integridade da fonte de proba”, explica a catedrtica da �鶹����.

A problemtica que se deriva das caractersticas propias da proba dixital (intanxible, replicable ou duplicable, volatilidade, parcialidade, etc.) compleméntase coa incidencia que xa teen neste mbito os sistemas de intelixencia artificial, “que por unha banda, contribuirn a facilitar a xeracin e obtencin de evidencias dixitais que se poidan utilizar como proba nun proceso penal, as como a súa valoracin probatoria polo xuzgador; pero, pola outra, tamén facilitarn a manipulacin das mesmas, facendo mis complexa a acreditacin da súa autenticidade e integridade”, sinala Pillado.

Harmonizando o avance das tecnoloxas e as reformas legais 

Con Esther Pillado Gonzlez e o tamén docente da �鶹���� Pablo Grande Seara como investigadores principais, a hiptese do proxecto La prueba penal ante la nueva realidad tecnolgica radica na constatacin, avaliada por datos estatsticos, da “excepcional relevancia que adquiriu nos últimos anos, tanto a investigacin penal por medios tecnolxicos, como as conseguintes evidencias e probas electrnicas ou dixitais que se poden achegar ao proceso penal; consecuencia, tanto do extraordinario incremento da cibercriminalidade, como do uso, cada vez mis habitual, de dispositivos tecnolxicos na nosa vida coti, o que deixa pegadas e evidencias electrnicas que permiten acreditar a comisin e autora doutros delitos clsicos cometidos no mundo offline”, explica a IP do proxecto.

Que o vertixinoso desenvolvemento das tecnoloxas non estea acompaado das reformas legais necesarias para abordalo axeitadamente desde a perspectiva das garantas procesuais e o dereito ao debido proceso, ocasiona que, “a da de hoxe sigamos sen contar no noso ordenamento cunha regulacin autnoma e especfica da proba dixital que atenda s súas peculiares caractersticas, o que en boa medida foi debido a que os reiterados intentos dos distintos gobernos por impulsar a aprobacin dun novo cdigo procesual penal do século XXI vronse frustrados”, explica a investigadora principal do proxecto. Como consecuencia desta circunstancia, Esther Pillado, sinala que “hoxe por hoxe, a utilizacin da proba dixital no proceso penal continúa suscitando interrogantes con respecto s súas tres fases: a obtencin, conservacin, custodia e anlise das evidencias dixitais; a achega e incorporacin ao proceso das evidencias dixitais a través de medios de proba axeitados e a valoracin e impugnacin da proba dixital”. 

Particularmente, en cada unha das fases os investigadores sinalan, a maiores, problemas concretos que demandan accins especficas, como no caso da achega e incorporacin ao proceso das evidencias dixitais a través de medios de proba axeitados, no que sinalan que “a nosa lexislacin procesual penal debe regular a forma de achega ao proceso das evidencias dixitais, segundo as súas caractersticas, as como os medios para asegurar o preconstitur a proba dixital ante o risco de desaparicin, acreditando a súa non manipulacin”.

No proxecto La prueba penal ante la nueva realidad tecnolgica, que na convocatoria de Proyectos de Generacin de Conocimiento 2023 do Ministerio de Ciencia, Innovacin y Universidades, acadou preto de 44.000 euros, tamén participan investigadores das universidades Autnoma de Madrid e Complutense, as como un maxistrado to Tribunal Supremo, un fiscal da fiscala antidroga e un vocal do Consejo General del Poder Judicial.