�鶹����

O da Axencia Espacial Europea, que se centra en cartografar a Va Lctea, entra nunha nova fase logo que a ESA confirmase hoxe mércores a finalizacin das observacins cientficas da nave espacial Gaia, lanzada o 19 de decembro de 2013. Dende entn e ata a actualidade, a sonda Gaia acumulou mis de 3 billns de observacins duns 2000 millns de estrelas e outros obxectos, construndo o mapa mis grande e preciso da Va Lctea. Anda que o tanque de combustible de Gaia se est a esgotar, a misin continuar, dunha banda, coa programacin de probas tecnolxicas para as vindeiras semanas, antes de que a sonda se traslade a súa rbita de retiro e, doutra, coa programacin de dúas publicacins masivas de datos, unha previsiblemente o vindeiro ano 2026, e outra, a finais desta década.��

Vencellada ao proxecto desde o ano 2006, xunto co Galician Group for Gaia, integrado a súa vez no consorcio DPAC (Data Processing and Analysis Consortium), do que forman parte uns 450 profesionais internacionais, a catedrtica de Fsica Aplicada e investigadora do CIM-�鶹���� Ana Ulla explica que “o enorme volume e precisin dos datos astronométricos de Gaia, para case 2000 millns de estrelas, proporcionaron resultados moi relevantes” e pon como exemplo o coecemento tan preciso que agora se ten da estrutura, distribucin de masas, dinmica e historia evolutiva da Va Lctea, “inclundo aqu a caracterizacin de correntes estelares e dos restos doutras galaxias que foron no seu da engulidas pola nosa, xunto capacidade de predicir colisins galcticas futuras”.��

Intenso procesamento de datos

Ao longo destes anos, o traballo de Ana Ulla no proxecto Gaia, xunto aos integrantes do Galicia Group Minia Manteiga, Carlos Dafonte, Daniel Garabato e Marco Antonio Álvarez da UDC, centrouse, por unha banda, nunha parte mis técnica, relacionada coa documentacin de procedementos na extraccin de parmetros fsicos (temperatura, luminosidade, gravidade, etc.) das estrelas e, por outra, “mis propiamente de colaboracin na explotacin cientfica, para diferentes casos de estudos, como, por exemplo, a anlise das caractersticas e propiedades das nebulosas planetarias, estrelas post-AGBs ou subananas quentes”.

Agora, co remate das observacins cientficas da nave espacial Gaia, o labor da astrofsica da �鶹���� en relacin co procesamento de datos intensifcase. “En DPAC estamos a traballar arreo na producin do 4º catlogo de datos, que posiblemente sexa público no ano 2026, e que conter milleiros ou millns de obxectos de todas as categoras, dende corpos do Sistema Solar, ata exoplanetas ou galaxias moi afastadas”. Ulla destaca que as posibilidades de traballo estatstico, mesmo empregando IA, son fabulosas con tantos datos, “a mia contribucin seguir nas parcelas, unha mis técnica e outra mis cientfica, neste contexto de terabites de datos por procesar. Estaranse ademais abrindo algunhas novas lias de traballo cientfico a explorar con novos colaboradores e todo isto é parte do que est a facer a investigacin tan gratificante”. As mesmo, a catedrtica apunta a existencia de plans preliminares para a producin dun 5º catlogo Gaia, de xeito que a misin completa pode durar ata o ano 2030 ou mis.

Aprendizaxe profesional e humano e un emocionante descubrimento

Ana Ulla valora de xeito moi positivo a oportunidade que lle est a brindar este proxecto de traballar cun grupo interdisciplinario, entre astrofsica e enxeara informtica, e investigar a tan alto nivel. “Considero que aprendn moitas cousas interesantes, desde un punto de vista profesional, pero tamén humano”, explica a catedrtica da �鶹����.

En canto ao que considera o descubrimento mis salientable dos realizados no transcurso do proxecto, Ana Ulla apunta ao de Gaia BH3, o maior buraco negro estelar binario na Va Lctea, mediante unha enorme precisin na medicin dos movementos peculiares da súa estrela compaeira. “Anda que era o terceiro burato negro descuberto por Gaia, este ten unha masa unhas 33 veces maior que a do Sol, sento por tanto o mis masivo obxecto do seu tipo na nosa galaxia. Dicimos que Gaia BH3 é un buraco negro ‘dormente’ porque, en principio non acumula materia da súa compaeira e non emite radiacin detectable, como noutros sistemas binarios”, detalla a investigadora, que destaca ��a importancia deste descubrimento inesperado, inusual e de enorme importancia para os estudos de evolucin estelar, en xeral, e que “de paso foi moi emocionante”, asegura.��

O mellor mapa da Va Lctea��

O traballo de cartografiado de posicins, distancias, movementos, cambios de brillo e composicin e outras caractersticas das estrelas ao monitorizalas cos seus instrumentos, permitiu a Gaia cumprir co seu obxectivo principal de construr o mapa mis grande e preciso da Va Lctea. "Contén cambios importantes con respecto aos modelos anteriores, porque Gaia cambiou a nosa impresin da Va Lctea. Incluso se revisaron as ideas bsicas, como a rotacin da barra central da nosa galaxia, a deformacin do disco, a estrutura detallada dos brazos espirais e o polvo interestelar cerca do Sol", sinala Stefan Payne-Wardenaar, visualizador cientfico do Instituto Max Planck de Astronoma, Alemaa, que asegura que, anda as, as partes distantes da Va Lctea seguen a ser conxeturas fundamentadas en datos incompletos. “Con mis publicacins de datos de Gaia, a nosa visin da Va Lctea ser anda mis precisa”, afirma.��

Ademais do buraco negro Gaia BH3, a nave espacial Gaia proporcionou rbitas de precisin milimétrica de mis de 150.000 asteroides e ten medicins de tan alta calidade que descubriu posibles lúas arredor de centos deles.Tamén creou o ��mapa tridimensional mis grande de arredor de 1,3 millns de cusares, co mis afastado brillando cando o Universo tia s 1.500 millns de anos.
��