�鶹����

En setembro e outubro de 2018 un equipo galaico-luso liderado pola arqueloga da �鶹���� Beatriz Comendador iniciou, cunha intervencin arqueolxica no Penedo Gordo ou Penedo da Moura de Vilardevs, en Ourense, un proxecto que tia como obxectivo principal determinar se exista ou non ocupacin vinculada s pinturas rupestres de estilo esquemtico atopadas neste penedo en 2017. Os primeiros resultados da intervencin, financiada pola Direccin Xeral do Patrimonio Cultural da Consellara de Cultura e Turismo, verifican “a excepcionalidade deste xacemento” e confirman “a presencia de indicios de ocupacin prehistrica inmediatos s paredes pintadas do penedo”.

Resultados da intervencin

Os traballos arqueolxicos postos en marcha en 2018, que contan co apoio e colaboracin do Concello de Vilardevs e de diversas asociacins e vecianza da contorna, abranguen o estudo das pinturas rupestres do enclave e a realizacin de sondaxes e prospeccins arqueolxicas da contorna do abrigo denominado Penedo Gordo ou Penedo da Moura. Nel, detalla Beatriz Comendador, estn as “pinturas vermellas sobre un penedo cuarctico que configuran motivos pouco visibles a simple vista” que foron descubertas en 2017. O proxecto arqueolxico inclúe a limpeza das reas de actuacin das sondaxes, o levantamento topogrfico do xacemento por fotogrametra, o estudo de caracterizacin da colonizacin biolxica do penedo, o estudo monogrfico das pinturas rupestres, a prospeccin xeofsica (xeomagnética), a realizacin de dúas sondaxes manuais, o estudo da secuencia edfica sedimentaria, o rexistro etnogrfico, a prospeccin superficial da contorna dirixida identificacin doutros sitios con arte rupestre e accins de difusin e divulgacin.

Finalizada a primeira parte do proxecto, centrada fundamentalmente na intervencin arqueolxica, Beatriz Comendador salienta “a excepcionalidade deste xacemento, tanto na rexin do Tmega coma nun mbito mis rexional”. Entre os resultados acadados na intervencin realizada en setembro e outubro apunta como “se verificou a presenza de pintura rupestre do estilo esquemtico, integrable de xeito hipotético nun perodo entre o neoltico antigo e o neoltico final”. Os traballos arqueolxicos levados a cabo, engade a profesora da Facultade de Historia do campus de Ourense, tamén permitiron verificar a existencia de diversos niveis de ocupacin, histrica e prehistrica, en relacin inmediata coas superficies pintadas do penedo. “As sondaxes realizadas, sobre todo a da zona norte do penedo, ofrecen niveis arqueolxicos fértiles, e os niveis de ocupacin prehistrica amosan indicios (como restos de pigmentos e minerais con capacidade pigmentante) da relacin desta ocupacin coa realizacin das pinturas, polo menos nalgún dos momentos desta actividade”, recolle no seu primeiro informe o equipo que realizou a intervencin arqueolxica. Sobre o traballo desenvolvido tamén destacan “o conxunto de material ltico recuperado, con variabilidade das materiais primas soporte representadas: cuarzo hialino, cuarzo, cuarcita (local e fornea), slex e xisto ou lousa”. Anda que en menor medida que os lticos, tamén apuntan que hai presenza de cermica prehistrica, algunha con decoracin plstica ou incisa.

Unha vez realizada a intervencin arqueolxica, detalla Beatriz Comendador, “verifcase a presenza dunha ocupacin prehistrica no abrigo do Penedo Gordo e a súa vinculacin coa pintura rupestre esquemtica localizada”. A recuperacin de mostras de carbn, engade a arqueloga do Grupo de Estudos de Arqueoloxa, Antigüidade e Territorio (Geaat), permitir datar parte da secuencia a través de anlises radiocarbnicas das mostras anda en proceso de estudo. “É un reto moi importante estudar estas pinturas pois ofrécennos moitas posibilidades de investigar cousas que non se tian estudado ata o de agora”, comenta a profesora, que lembra como a zona do val do Tmega “é moi importante porque se sitúa na fronteira natural entre a gran rexin bioclimtica atlntica e a rexin bioclimtica mediterrnea, pola que preferentemente se expande a tradicin de arte esquemtica pintada en Europa Occidental”. A intervencin, engade Beatriz Comendador, permitiu coecer ademais algúns indicios das ocupacins en época histrica, “especialmente os relacionados coa Guerra da Independencia espaola, as como as historias raianas sobre o estraperlo, para o que foi fundamental a axuda da vecianza”. Ao valor arqueolxico identificado, apunta a responsable do proxecto, “hai que engadir o valor natural, polas especies de liques identificadas, algunha descrita por primeira vez en Espaa”.

O proxecto de intervencin neste penedo est redactado por Beatriz Comendador, que ten traballado desde o ano 2009 na zona no marco do Proxecto Urdieira, e por Lara Bacelar Alves, investigadora vinculada ao Centro de Estudos de Arqueologia, Artes e Ciências do Patrimnio da Universidade de Coimbra. Ademais conta coa participacin dun amplo panel de investigadoras e investigadores da �鶹����, especialmente do Departamento de Enxeara dos Recursos Naturais e Medio Ambiente, entre os que est Natalia Caparrini, Mª Eugenia Lpez, Graciela Paz e José Santiago Pozo. Tamén participan Antonio Martnez, da Universidade de Santiago de Compostela; a conservadora e restauradora Vera Caetano, a empresa Árbore e Bruno Rúa, que atopou xunto a José Luis Lozano as pinturas en 2017. Para o estudo dos materiais localizados cntase coa axuda de investigadores da Uniovi, da Universidad de Len e do CSIC-Barcelona.

�پ����ܱ�����������

Mentres continúa neste 2019 o desenvolvemento do proxecto, as persoas interesadas en coecer os seus primeiros resultados teen a oportunidade de facelo este venres, 29 de marzo, nunha conferencia que Beatriz Comendador ofrecer no Ateneo de Ourense s 20.00 h titulada Pintura rupestre esquemtica e as paisaxes marcadas do noroeste peninsular. Na súa intervencin, a arqueloga amosar “un panorama integrado destes achados, tendo en conta o conxunto das manifestacins de arte rupestre da totalidade do noroeste peninsular, onde se coecen ata a actualidade mis de 50 sitios”. A busca destas pinturas polo sur oriental de Galicia, apunta Comendador, comezou hai mis dunha década, seguindo "a idea da continuidade xeogrfica con estes conxuntos nos lmites fronteirizos, como o val do Tmega na raia sur ou o núcleo de Bierzo, polo Sil". Finalmente, detalla, dous descubrimentos casuais no ano 2017, vieron a confirmar o potencial, aparecendo primeiro pintura na Cova da Fontaneira (Baleira, Lugo) e posteriormente no Penedo Gordo (Vilardevs, Ourense), aos que se engade recentemente o descubrimento dun conxunto en Casaio (Valdeorras, Ourense).