�鶹����

Dar voz s persoas con discapacidade visual para comprender mellor a súa realidade, para denunciar as barreiras s que teen que facer fronte na súa etapa formativa, “dentro e fra da escola”. Esta foi a idea que levou a Pilar Carballo, pedagoga do Centro de Recursos Educativos (CRE) da ONCE en Pontevedra, a desenvolver un “estudo biogrfico-narrativo” de dous estudantes con cegueira para a súa tese de doutoramento. Nela, constrúe as “historias de vida” destes dous alumnos, sumando ao seu relato o dos seus familiares, amigos e docentes. A través desta metodoloxa, a tese de Carballo aborda as “barreiras para a aprendizaxe e participacin” das persoas con discapacidade visual e pon o foco na necesidade de “novos plans de formacin do profesorado”, que abrangan braille, contidos sobre accesibilidade e metodoloxas que fomenten unha “aprendizaxe colaborativa”.

Dirixida pola catedrtica da Facultade de Ciencias da Educacin e do Deporte Ángeles Parrilla, a tese Historias de vida de jvenes con discapacidad visual reconstrúe, a través dunha “polifona de voces”, as “traxectorias vitais, académicas, sociais e persoais” destes dous estudantes, un alumno de secundaria e outro universitario no momento no que se levou a cabo a investigacin. “Pasamos moito tempo falndolle s persoas con discapacidade e para inclulas e visibilizalas, hai que escoitalas”, salienta Carballo Lado, que desde hai 30 anos desenvolve no CRE o seu labor profesional, polo que foi premiada en varias ocasins nos concursos de investigacin sobre materiais didcticos e sobre experiencias de innovacin e boas prcticas da ONCE. 

Relatos que constrúen unha única historia

Con ese propsito a tese que desenvolveu no doutoramento interuniversitario en Equidade e Innovacin en Educacin susténtase na “modalidade biogrfica dos relatos cruzados”, na que combina, “construndo unha única historia”, a informacin obtida nas entrevistas realizadas aos dous estudantes coas narracins que achegaron unha serie de “persoas significativas” da súa contorna. Concretamente, dous membros da súa familia, un mestre ou orientador de cada etapa educativa, un profesor de apoio da ONCE e un amigo, escollidos polos propios protagonistas da tese. 

“As entrevistas percorren o itinerario biogrfico da vida dos mozos, desde os primeiros recordos da súa infancia ata o presente, ademais de inclur as súas perspectivas de futuro”, explica Carballo, que levou a cabo a anlise desta informacin por medio do “enfoque relacional centrado na voz”, ou VRC, polas súas siglas en inglés, “que facilita a escoita das diferentes capas de voces narrativas grazas a un proceso de reflexin que inclúe catro lecturas dun mesmo texto como alternativa anlise estrutural”. Trtase, como sinala, da primeira tese sobre historias de vida e discapacidade visual que fai uso desta metodoloxa.

Barreiras que limitan o “potencial de aprendizaxe”

A pesares de que menos do 5% do alumnado con discapacidade visual abandona o ensino antes de rematar a ESO, o seu acceso educacin, “polo que tanto se loitara nos séculos anteriores”, segue sen realizarse “en igualdade de condicins”, sostén esta pedagoga. A súa tese busca contribur identificacin, partindo das vivencias dos seus protagonistas, das “barreiras” s que teen que enfrontarse no contexto escolar e que condicionan a súa participacin. Entre outras, apunta a “necesidade de formar en diversidade ao profesorado, é dicir, a necesidade de comprender como afrontar da mellor maneira posible as diferencias na escola”. No relativo aos estudantes con discapacidade visual e a súa integracin no sistema educativo, na investigacin sublanse principalmente aqueles aspectos pedagxicos relacionados coa aprendizaxe docente do braille coa adaptacin cegueira das distintas actividades académicas. Nese senso, Carballo destaca que “mellorar a accesibilidade, tanto dos contidos e dos materiais educativos, como dos propios espazos, resulta urxente a fin de acadar o potencial de aprendizaxe e, en definitiva, o benestar socioemocional destes rapaces”.

A investigadora sinala tamén a existencia de “barreiras actitudinais”, a persistencia de “estereotipos que poen o foco nas competencias do alumno cego e non tanto na persoa en todas as súas dimensins”. Resulta “fundamental”, sublia Carballo, que o sistema educativo “non se centre unicamente na aprendizaxe especfica, senn tamén nas fortalezas” do alumno con discapacidade visual. “Cmpre apostar por unha estratexia de intervencin mis global, que inclúa, ademais, aos compaeiros de aula. Eles tamén precisan saber o que supn a cegueira para poder relacionarse e aprender xuntos”, salienta.

No seu conxunto, esta serie de barreiras sitúan ao alumnado con discapacidade visual “nunha posicin de desvantaxe”, que ten consecuencias na súa motivacin, que pode favorecer “creacin de relacins asimétricas” e que “condicionan a súa autonoma e o seu potencial de aprendizaxe”, sinala Carballo. De a que poa de relevo que vez que a escola pode axudar inclusin das persoas con discapacidade visual, as súas estruturas organizativas tamén poden contribur a “diferencialos debido súa condicin visual”, favorecendo o seu “illamento social”. 

A inclusin é un dereito

“A participacin non significa que o neno estea na aula, nin tampouco que sexa apoiado pola profesora da ONCE nun horario determinado. A participacin e a inclusin significan partir dun currculo que respecte a diversidade e de metodoloxas que afronten e recoezan activamente as distintas maneiras de aprender dos estudantes”, defende Carballo. Nese senso, un dos aspectos que sublia a investigacin é a necesidade de vincular a participacin das persoas cegas aos dereitos humanos, a través de cambios lexislativos que garantan “a accesibilidade das contornas e ferramentas de aprendizaxe” ao longo do seu itinerario formativo, de tal xeito que isto non dependa da responsabilidade individual do profesorado, que “cada vez mis” frmase na atencin diversidade, pero que se ve limitado por “un sistema educativo rxido”, sinala. 

Carballo salienta as mesmo que son necesarios “novos plans de formacin do profesorado que inclúan enfoques e metodoloxas de traballo colaborativo, que melloren a súa participacin na aula”. Neste senso, alude necesidade de inclur “os aspectos bsicos do sistema braille como elemento na formacin inicial do profesorado”, as como contidos centrados na accesibilidade, tanto hora de transmitir informacin como de elaborar materiais para aula. A tese avoga nese senso “de maneira decidida” pola planificacin de “accins conxuntas de formacin” que reúnan ao profesorado dos centros de ensino e aos docentes da ONCE.