Aos seus 76 anos, Marleine Paula Marcondes é a doutora de maior idade da 鶹
Contestaria, documental, persuasiva e utpica, as era a stira poltica medieval galego-portuguesa
Investigou mis de 40 cantigas de entre os séculos XII e XIV
Pois chus mol[e] é que manteiga/ maldito seja!
Parte destes versos escritos polo rei de Castela Alfonso X no século XIII dan ttulo tese de doutoramento Mis mole que manteiga (Da realidade à utopa na stira poltica medieval galego-portuguesa), na que Marleine Paula Marcondes e Ferreira de Toledo, a doutora de mis idade pola 鶹, (1942, Guardinha, MG, Brasil) estudou o sirventés poltico, unha modalidade poética de orixe provenzal xeralmente en ton satrico, a través da anlise de mis de 40 cantigas, escritas entre os séculos XII e XIV, por un total de 17 autores. No verso que d ttulo tese, dirixida polo docente e investigador do Departamento de Filoloxa Galega e Latina da 鶹 Xosé Beito Arias Freixedo, “o rei critica a vacilacin dun rico home en presentarse cos seus guerreiros para loitar contra os mouros na planicie de Granada. O cabaleiro vituperado non posúe nada do vigor fsico, da combatividade e enerxa do heroe das xestas”, explica Marleine Paula Marcondes, que contextualiza esta cantiga na rebelin dos ricos homes de Alfonso X, que rexeitaron combater polo rei na defensa da fronteira de Andaluca fronte aos invasores, chegados de Marrocos. Esta, ademais, non é a única cantiga en que o monarca casteln bota man da stira para burlarse dos guerreiros cristins quen, noutra composicin, asegura o rei que treman de medo e fuxan, de xeito que vista dos combatentes chegados de África, corra polas súas pernas un ro maior que o Guadalquivir.
“Entrei en contacto coa stira poltica como estudante do Grao en Filologia e Lngua Portuguesa na Universidade de São Paulo. O que nela me atrae é o gusto especial que teo, alén dos estudos de Literatura e Filoloxa, polas relacins internacionais e pola poltica, particularmente”, explica a autora da tese e tamén doutora pola institucin académica brasileira, que chegou 鶹 no ano 2003, concorrendo a unha bolsa como profesora visitante na Facultade de Filoloxa e Traducin.
O privilexio de ser doutora despois dos 70
Con 76 anos, Marleine Paula é a doutora de mis idade da 鶹, unha circunstancia que considera “un privilexio por conseguir pasar desa idade con vitalidade fsica, mental, emocional, o que me permite continuar traballando na docencia, na investigacin e outras actividades, podendo ser útil para a mia familia, a Universidade de São Paulo e ao pas”, asegura a doutora, que tamén exerce funcins de avaliadora e supervisora institucional e de cursos do Ministerio de Educacin (MEC) do Brasil.
A doutora brasileira considera que a ausencia de presin é a gran vantaxe que proporciona realizar unha tese coa súa idade. “Considerando que a actividade intelectual é para toda a vida, debruzarse sobre un traballo de elevado grao de responsabilidade, como é unha tese, provoca maior satisfaccin e pracer que lanzarse sobre actividades mis leves. E é un reencontrarse consigo mesma, medindo forza, vontade, un estmulo para seguir vivindo coa idea de que non se pode parar mirando a vida pasar. É moi bo se autor e personaxe da súa historia de vida e a preparacin intelectual é un dos compoentes desa conquista”, asegura a doutora.
As caractersticas da stira poltica medieval galego-portuguesa
Marcondes explica que nas clasificacins mis antigas, os sirventeses polticos non constituan un corpus especfico, inclundose entre os escarnios e maldiceres do tempo, conforme fosen xenéricos ou persoais. “A denominacin sirventés poltico encntrase en Tavani, Sholberg, Luciana Picchio, e moitos outros, secundando aos franceses, que estudaron esa modalidade na poesa provenzal”, explica a autora da tese, que sinala, que non obstante, Tavani, apoiado por Pellegrini pon en dúbida a presenza dunha modalidade literaria propiamente poltica nos reinos ibéricos.
Na súa investigacin, a doutora estudou 42 cantigas, anda que atopou mis “nas que hai un referencial poltico implcito”, pero pola necesidade de delimitar, optou por inclur as que aluden explicitamente s contendas polticas, excepcin feita de algunhas anexadas en razn ao que se chama ‘de ciclo’ ou outras que establecen unha relacin entre poltica e moral.
“O sirventés poltico é un discurso contestario, xa que o cadro do medo, traizn, inxerencia e avaricia que as composicins presentan, contraponse totalmente aos ideais do tempo, presentes en toda a producin de xestas, mis ou menos coetnea, exemplificada no Cantar de mio Cid e na Chronica do muito alto e muito esclarecido principe D. Afonso Henriques, primeiro rey de Portugal”, explica Marcondes en relacin cunha das conclusins s que chegou na súa investigacin sobre os sirventeses polticos, que tamén define como discursos documentais, “porque o panorama configurado polas cantigas analizadas parece prximo do real” e persuasivo, “polo aveso. Ante os vicios denunciados débese chegar ao devezo polas virtudes contrarias, subentendéndonse unha prescricin deontolxica”, sinala a doutora.
Do estudo das obras de 17 autores, entre os que se atopan ademais de Alfonso X, Pedro Afonso de Portugal, conde de Barcelos; o nobre galego Paio Gomes Charinho; o clérigo galego Airas Nunes; o xograr Caldeirom ou o trobador cataln Martn Moxa, a autora da tese tamén conclúe que o sirventés poltico “ten unha mirada na utopa, que pode encamiarse en dous sentidos: dunha banda as cantigas acenan nun xogo de contrarios para a utopa oficial, de recuperacin de valores da época: patria, monarqua, nobreza, relixin, anda que indo mis ao fondo, a visin nihilista da realidade, pode apuntar para unha sociedade alternativa, na que o poder poltico sexa substitudo polo poder moral”, explica a doutora, que neste sentido, sinala que as stiras polticas apuntan a utopa radical de tabula rasa da sociedade de entn, a fin de reestruturar unha especie de beatitude paradisaca, como permite inferir o complexo mtico-herético-cristin, que compua o referencial sagrado da Idade Media.
Autores de primeira lia nun contexto histrico marcado pola guerra
Marcondes centrou o seu estudo en textos que van de finais do século XII “considerando a cantiga Ora faz ost’o senhor de Navarra, de João Soares de Paiva, como a composicin trobadoresca galego-portuguesa mis antiga que se poida datar, probablemente en 1196”, explica, ata mediados do XIV. En canto aos autores dos sirventeses analizados na súa tese, a doutora defneos como “de primeira lia no mbito da poesa trobadoresca galego- portuguesa”, un xénero desenvolvido nun contexto histrico, en concreto o referido ao século XIII, nunha Pennsula Ibérica caracterizada polo combate contra os invasores chegados desde o norte de África, en especial a guerra de Granada e as loitas internas de reino contra reino, destacando a guerra civil portuguesa.
