�鶹����

Desde o ano 2016 o Grupo de Estudos de Arqueoloxa, Antigüidade e Territorio (Geaat) da �鶹���� desenvolve o Proxecto Sancti Salvatoris co obxectivo de estudar e valorizar o xacemento altomedieval de San Salvador dos Penedos, no concello ourensn de Allariz. Coecido nos mapas como Castelo de Mouresios e polos vecios e vecias como Castelo do Malpaso, os últimos traballos realizados permitiron s e aos investigadores localizar o nome orixinal e histrico da construcin e as primeiras referencias histricas a el, que datan de 1433, e bocexar a súa estrutura e caractersticas. Estaramos ante o Castelo de San Salvador de Todea, un pequeno castelo medieval de control do territorio e de va de paso entre o val do Limia e o val do Arnoia.

O proxecto, desenvolvido polas e polo investigador do Geaat Patricia Valle, Alba A. Rodrguez e Adolfo Fernndez, acadou estes tres anos financiamento da convocatoria a proxectos de investigacin Inou, da Vicerreitora do Campus de Ourense e a Deputacin de Ourense, contando ademais co apoio do Concello de Allariz, que achegou medios humanos e técnicos. “O Castelo de San Salvador de Todea é un xacemento moi interesante. É un dos tpicos castelos galegos pequenos dos que non sabemos case nada porque case non hai ningún escavado. Este proxecto achéganos a como funcionaban estes pequenos castelos na Galicia medieval, a cal era a súa estrutura, que funcins tian, etc”, comenta Adolfo Fernndez, director do proxecto.�� ��

A intervencin e o estudo, anda en curso, levados a cabo no Castelo de Todea, explica o investigador, “sacaron luz un elemento arqueolxico de innegable valor, os restos dun castelo medieval ata agora descoecido. A existencia de estruturas baixo a terra é de gran valor xa que podemos recuperar unha enorme cantidade de restos materiais e recuperar os datos cronoestratigrficos, algo que soe ser pouco habitual neste tipo de xacementos onde apenas se conservan negativos de estruturas nos penedos”, di Adolfo Fernndez. Froito do traballo realizado na zona, as persoas que se achegan ata o enclave poden ver dúas zonas diferenciadas: unha plataforma inferior, con dúas tumbas escavadas na rocha e unha serie de rebaixes na rocha; e unha plataforma superior onde se localizan os restos do castelo propiamente dito.

Resultados da última campaa

A última intervencin na zona, apunta Adolfo Fernndez, tivo lugar nos meses de outubro e novembro de 2018, e consistiu na realizacin dunha sondaxe de 2,5 m que “deixou patente a potencia estratigrfica” do enclave e permitiu recuperar mostras para afinar a cronoloxa do sitio. “Os resultados foron satisfactorios xa que se documentou unha secuencia ocupacional completa no interior do castelo recuperndose abundante material moble, especialmente cermicas e sos de animais. Ademais, recuperronse varias mostras de carbns para a súa datacin e un pequeno pero importante conxunto de ostras, pouco habituais en contextos de interior”, comenta o historiador.

Porén, sublia Adolfo Fernndez, onde se “conseguronse grandes avances” na última fase do proxecto desenvolvida foi na anlise histrica. O primeiro deles, indica, foi localizar na documentacin histrica por primeira vez o nome do castelo, referencias a algún dos seus tenentes ou propietarios, e localizar a terra pertencente ao castelo, que estara ao sur-oeste do castelo, cara Rairz de Veiga. “Grazas ao estudo documental levado a cabo por Francisco Javier Pérez, podemos coecer o verdadeiro nome do castelo en época pleno medieval. Nun documento de 1247 onde se acordan pagos de dezmos entre os prrocos de Allariz, aparece referenciado Sacti Salvatoris de Todea nos lmites da parroquia de Santiago de Allariz. Este documento non nos fala do castelo pero apúntanos directamente ao nome desa zona como San Salvador de Tudea”, comentan desde o proxecto. Hai que esperar, indican, a un documento de 1433 para que apareza, esta vez si, o castelo baixo a acepcin de “castelo de Tudea” en San Salvador de Tudea.

Ademais do nome real do castelo, o traballo realizado a partir dos datos recadados nas intervencins, explican os responsables do proxecto, permiten “ter xa definida toda a planta do castelo, sabemos xa como era a súa estrutura”. As, detalla Adolfo Fernndez, o Castelo de San Salvador de Todea sera “un castelo pequeno, duns 700 ou 800 metros cadrados, nun promontorio bastante abrupto entre dous ros, de difcil acceso. Ten unha estrutura amurallada, logo unha especie de zona onde haba estancias para persoas e animais e outro pequeno recinto interior de patio de armas. Por último, na parte central do castelo, no punto mis elevado, est unha torre da homenaxe”. Sobre a súa ocupacin, os investigadores sinalan que anda que inicialmente estimaron que o inicio da súa ocupacin foi nos séculos IX-X teen dúbidas polo que estn pendentes das probas de carbono 14, reafirmando que o seu abandono foi a finais do século XIII.

A relacin co territorio

Sobre a funcin do castelo, as e o investigador do proxecto sinalan como “chama a atencin a relacin visual existente entre o Castelo de Todea e o Castelo de Allariz”. Ambas fortificacins, comentan, atpanse practicamente en lia respecto ao ro e a uns tres quilmetros de distancia. “Puidemos comprobar a existente intervisibilidade entre elas. Poderan ser complementarias e estar formando parte dunha rede de control territorial no val de Arnoia”, indican. Coa visibilidade, detallan, púidose apreciar que o control visual de San Salvador oriéntase claramente cara o noroeste, sendo o castelo visible desde gran cantidade de puntos do terreo que se atopa na súa contorna. “Por tanto, mantemos a hiptese de que o castelo foi construdo para ver e ser visto, cun obxectivo de monumentalidade”, sinalan as e o investigador. Ademais, engaden, superpoer o clculo de visibilidade ao das rutas “permite ver que existe un control visual sobre algunha destas zonas de paso e que en último termo nos leva a propor a hiptese de que o castelo atopbase emprazado co obxectivo de controlar certas rutas ou vas de paso”.

Co obxectivo de avanzar na comprensin desta funcin, a última campaa de campo tamén incluu o estudo do territorio do val medio do ro Arnoia, realizando visitas e prospeccin do territorio co obxectivo de localizar, xeorreferenciar e rexistrar restos arqueolxicos de época alto medieval, do tempo estimado do castelo. “Na súa maiora localizronse tumbas e castelos/igrexas ata un total de 22 sitios que foron xeorrefrenciados e relacionados co Castelo de Todea a través dunha anlise de informacin xeogrfica”, di Adolfo Fernndez. Este estudo céntrase no tramo medio do ro Arnoia, que discorre polos actuais concello de Allariz, Xunqueira de Amba e Baos de Molgas, “unha zona que foi ocupada de maneira intensa desde a época romana e posteriormente na Idade Media”.

Trala realizacin da última intervencin arqueolxica, que incluu accins de conservacin e restauracin dos restos exhumados e actuacins sobre muros descubertos en campaas anteriores, os abundantes materiais arqueolxicos recuperados estn sendo actualmente procesados no laboratorio e logo sern estudados para a súa publicacin e depsito no Museo Arqueolxico de Ourense. Igualmente, os datos estratigrficos e planimetras e os datos da prospeccin estn sendo interpretados.

��