�鶹����

A �鶹���� leva das celebrando nas súas escolas e facultades actos nos que, dun ou outro xeito, se lembra e homenaxea a figura de Florencio Delgado Gurriarn, a quen este ano se lle dedica o Da das Letras Galegas. O acto oficial de conmemoracin tivo lugar o pasado martes na sede da Vicerreitora do campus de Pontevedra e nel o profesor da Facultade de Filoloxa e Traducin e escritor Anxo Angueira trazou un percorrido pola traxectoria ��do poeta da terra de Crgomo, en Valdeorras, unha persoa “comprometida co proxecto cultural e poltico galeguista”. Na conmemoracin desta data o Duvi retoma o texto ntegro da súa intervencin, unha particular homenaxe a Delgado Gurriarn e a todos aqueles autores, “outros galeguistas e republicanos” que, coma el, tiveron a oportunidade de “criarse intelectual, poltica e literariamente” nun perodo de auténtico rexudir da cultura galega, un perodo que foi “tronzado polo fascismo e os horrores da guerra” e que levou a todos estes intelectuais camio do exilio, neste caso, “ao México solidario de Lzaro Crdenas”. Vaia para todos eles.��

Florencio Delgado Gurriarn: o soo e a súa testemua.��Por Anxo Angueira*

Tanto a nivel académico como a nivel popular, designamos co nome de rexurdimento un perodo situado na segunda metade do XIX, eminentemente literario, protagonizado por Rosala de Castro, que o encabezara, Eduardo Pondal e Manuel Curros Enrquez. Porén ningún destes autores escoitou nunca tal palabra nin tivo nunca acceso a idea con ela asociada. A nosa historia cultural vixente, as como a onomstica que a designa, é unha construcin, relativamente recente, de hai corenta anos, os que leva vixente o ensino do galego e da súa literatura.

O estudo da historia da palabra rexurdimento, seguindo as proposta de le mot et l´idée da École des Annales (Lucien Febvre) demostra, digmolo xa, que a única época histrica na que a sociedade galega e os seus protagonistas creron vivir un proceso de rexurdimento ou renacenza e utilizaron estas mesmas palabras para designalo foi o perodo 1916-1936, o perodo en que se xestou un poderoso proxecto poltico, cultural e literario que tia como principal obxectivo, precisamente, o rexurdir de Galicia. E ese é o perodo en que se criou intelectual, poltica e literariamente Florencio Delgado Gurriarn.

A partir da fundacin das Irmandades da Fala prodúcese unha mudanza estrutural dun calado extraordinario. Desde o noso punto de vista, foi clave nese sentido o salto terico e prctico que supuxo entender Galicia como nacin, as como a converxencia nun mesmo proxecto de diferentes sectores, a confianza nas propias forzas e unhas expectativas favorables de futuro. Galicia vive o perodo como un verdadeiro rexurdimento ou renacenza, que responde perfectamente paradigma historiogrfico de Jules Michelet (1855) e Jacob Burckhardt (1860). A nosa Renaissance era vivida coma un perodo de florecemento que supua a superacin de toda unha longa decadencia e a recuperacin dos vnculos cunha época de esplendor perdido, no noso caso a da Idade Media. Este rexurdimento vivido entre 1916 e 1936 tia as súas races no século XVIII, o da Ilustracin e de Sarmiento, e tia os seus precursores no XIX de Faraldo e a xeracin de Rosala.

Van ser os autores protagonistas deste perodo que vai de 1916 a 1936, como Delgado Gurriarn, os que testemuan sobradamente o que aqu defendemos. Son eles, coma moito antes Silvio Pellico no Risorgimento ou Vctor Balaguer na ���Բ�������ç��, os que estn vivindo a forza dunha recuperacin, dunha rehabilitacin, dunha rexeneracin que é todo un proxecto nacional. Iso si, en Italia, Catalua e Galicia, con cadansúa cronoloxa e cadansúa lxica cultural, literaria e poltica. Desde os primeiros números de A Nosa Terra ata os derradeiros de Guieiro, o voceiro das Mocedades Galeguistas; desde os escritos de Antonio Villar Ponte s do mocio Francisco Fernndez del Riego, anda mis novo c noso autor, os testemuos escritos de que para a Galicia das Irmandades e da II República o tempo histrico que estaba vivindo era o dun rexurdimento son abrumadores.

Florencio Delgado Gurriarn viviu este tempo, especialmente no perodo da República, comprometido co proxecto cultural e poltico galeguista. E desta época son tamén as súas iniciais publicacins poéticas en prensa, logo coroadas co seu primeiro libro de poemas, Bebedeira de 1934, editado por Ánxel Casal en Ns, bandeira desta renacenza. Un libro vincola, como a súa terra de Crgomo en Valdeorras. Poesa crtica, no poltico no social e mesmo no sociolingüstico. Un canto alegre e desenfadado vida, vio e vendima, paisaxe e s tradicins da súa terra, seguindo as pautas do estilo imaxinista de Amado Carballo, como pode verse no poema �ѳܾ����岹:
��
O sol, baril muieiro,
pingotas de choiva moe,
o arco da vella pineira
faria de sete cores.
��
Os brancos foles das nubens,
a lombos das serras, van
cara o muio do ceo
para moelo seu gran.
��
A siora lúa,
branca muieira,
que anda noutra banda
coas mozas estrelas,
��
ao chegala noite
de tornar se lembra
porque ten gandaia
e nn quer perdela.
��
Os ventos, mozos de pobo,
polos agros a cantar,
tern de rubir ao ceo
pola noite a rebuldar.
��
O sol muieiro,
de pan un anaco,
que moéu de da,
farto de traballo
ao ban do poente
vai asubiando,
amata o candelo
e fica deitado.

Pero esta alegra de Bebedeira e este momento tan esperanzado na historia contempornea de Galicia, especialmente despois do triunfo do Frente Popular en febreiro do 36 e da aprobacin do Estatuto de Autonoma en xuo dese ano, vronse brusca, dramtica, traxicamente tronzados polo fascismo e polos horrores da guerra. O rexurdimento construdo e vivido ata aquel ano foi destrudo, desfeito, asasinado. A esperanza deu lugar terror, represin e exilio: longa noite de pedra. Delgado Gurriarn consegue fuxir por Portugal cara Bordeos e en 1938 xa est en Barcelona e beira da República, con Castelao e Lster. Gurriarn combate cos seus versos.��

Amencer
(Na emposta da chegada dos Katiuskas a Madrid)

Fra, Popes das sombras,
fra, Zar do silencio!

Non devesas da noite,
latifundios de medo,
non moedas de estrelas
nin burgueses luceiros!

Sol e lus para todos,
para todos ar ledo!

Gume de lúa, fouce,
circia pena, martelo,
e roibén da alborada
estandarte vermello...

Células de andurias
a xantar o hino obreiro
que o amencer camarada,
leva a VITORIA aos ceios!

Pero non houbo tal vitoria e un ano despois comeza o éxodo a Francia, en cuxa organizacin o noso poeta participa. A bordo o Ipanema, con outros mil refuxiados polticos, marcha con destino exilio americano. Os mis dos setenta galegos que van a bordo, pasaren por Fisterra, botan unha botella mar con esta mensaxe: “Á vista de Finisterre, recibide pobo galego, o saúdo garimoso dos que niste intre dooroso van cara o exilio. Non perdades a esperanza, mantede o esprito ergueito que non tardar en cair o treidor que perante tres anos encheu de mortos Galiza e de loito os seus fogares. Viva Galiza Ceibe. Viva a Repúbrica. Abaixo Franco”. Barcos que chegaron seu destino coma o Ipanema e outros que non puideron zarpar, coma o bou Eva, no Berbés de Vigo. Naves que xuntaban a galeguistas, republicanos, socialistas, comunistas e anarquistas. Naves - República que fuxan ou eran abatidas no propio porto. A alborada de groria que cantara Rosala e que Galicia viva con forza antes do 36 tornouse unha “alborada de dor”, como dixera o poeta emigrado na Arxentina, Ramn Rey Baltar, no primeiro libro en galego editado despois da guerra: A gaita a falare (1939): “Unha noite sin estrelas / vén cando o da pintaba...”.

O camio do exilio levou a Delgado Gurriarn, coma a outros galeguistas e republicanos, México solidario de Lzaro Crdenas. E al, principalmente desde Guadalaxara en Nova Galicia, mantivo viva a esperanza e o soo, organizado, en permanente activismo poltico e sen sucumbir desalento.��

Son de considerar especialmente a publicacin Saudade (1942-1944), con Ramn Cabanillas fillo, Ramiro Illa Couto e Carlos Velo. Logo despois Vieiros. Revista do Padroado de Cultura Galega de México (1959-1968) con Lus Soto e Carlos Velo, unha referencia extraordinaria de toda a historia do exilio galego. E tamén o memorable Cancioneiro da Loita Galega (1943), do que foi o impulsor e principal poeta. Estando en Pontevedra non podemos esquecer o soneto dedicado a Alexandre Bveda:

Acesa lus dun malogrado abrente,
circio mestre, de circia mocedade,
siso, pulo, paixn, saber, bondade,
corazn xeneroso, limpa mente.

Varudo paladn na loita urxente
–viera o tempo da maturidade–,
man na fouce, segache a nosa herdade,
chamada dos bardos, obedente.

A túa vida foi curta e non puideches
cumprir, daqueles, o mandado inteiro,
mais, ao dar o teu sangue, ti soupeches,

mrtir e loitador, trunfar da morte
e conquerir o posto de guieiro
da Galiza inmortal, enfesta e forte.

Galicia infinda (1963) ese é o ttulo dunha obra na que o Mio é substitudo como ro da patria polo Gulf Stream, onde Portela, Cesures, Arcos, habitan beira de Michoacn, Uruapan e Tacmbaro. Os ollos volven a Crgomo e a Valdeorras, o pensamento relixin das mallas e dos castieiros. Pero vela tamén os “Poemas mexicanos”, unha das mis orixinais achegas do noso poeta, hibridacin única na que entran en galego as terras e culturas mexicanas:

Hai sede na Nova Galicia

Sede nos ermos outeiros
e nas poeirentas chairas,
nos arpados nopaleiros,
sede nas enxoitas airas.

Nas lagúas enlamadas
de arneiro xabre cinguidas.
Sede nas irtas valgadas.
Sede nas terras spidas.

Sede nas mortas aldeias,
nas congostras, nos carreiros
e nas queimantes areias

dos escoados regueiros.

Nas rbores desfolladas
que erguen, en mudo queixume,
súas ponlas estordegadas,
fogueiras a arder sen lume.

Sede o coiote ouveante,
sede a cobra pezoenta
de axuxere alporizante
e sede a iguana cincenta.

Os carneiros tosquiados,
o armento famento,
os pegureiros coitados...
Sede, ¡universal tormento!:

Da teixa, enrugada terra,
do azur, de cote a brilar,
do vento ardente que berra,
da natureza a esligar!

Os remuios inxentes
-como brasfemias ou pregos-,
cara os ceios incrementes
ruben, nun pulo, dos regos.

Sede en min nunca amatada,
sede en min xamis dormida,
da verde Terra arelada,
a das choivas benquerida.

Florencio Delgado Gurriarn regresou a Galicia en 1968. Fxoo de novo en 1976, pero non puido regresar de vez, definitivamente. En realidade, non haba regreso posible. Nunca o hai. A espiral resitúanos a todos noutras coordenadas no seu xiro cando cremos regresar, porque todo pasa, todo flúe, nada permanece.��

E ben, dese perodo final son as súas obras Cantarenas (1981) e O soo do guieiro (1986, un ano antes da morte). Teen vocacin recopilatoria. Pero tamén teen un esprito poético que, desde 1976, comezou a ser xulgado como anacrnico. A Galicia poética e a Galicia poltica posterior morte de Franco estaba lonxe, moi lonxe daquelas esperanzas anteriores a 1936. El mesmo as o recoece, con humor e sarcasmo, en poemas coma este “Ditos do pobo galego”:��

(Carrillo é antileninista,
Gonzlez antimarxista,
o Iribarne antigranquista!
Seica o Rosn, falanxista,
hoxe en da é galeguista!:
Deus nos asista!

Pois no Pacto da Moncloa
(que xunta a auga co aceite,
que mestura vio e leite,
caldo e mel, roscn e broa)
o desleixo vai co enfeite:
Vaiche boa, Vilaboa!

Morreron as ditaduras
e trunfou a Democracia?
Vencen as ideas puras?
O fascismo est en desgracia?
Non andamos xa s escuras?
Tenche gracia!

Est xa todo arranxado?
A “Vox populi” é “Vox Dei”?
Ser o voto respeitado
e o pobo far a súa lei
sen medo aos “Golpes de Estado”?
Non che sei!

Ou o que nos din é conto
e non estamos de embora?
Inda non hai final pronto
pra as inxustizas de outrora?
Hai, ho optimismo, desconto?
Meigas fra!

Que vaia ao demo a argallada!
Que, do mal, non fira, os espeto,
Democracia coitada!
Que boa fe deamos creto!
Que se acabe a trapallada!
Que haxa paz e vea un neto!

O franquismo non fora unha paréntese nin a denominada Transicin ergua os fachos da ruptura e da República. E anda as, o soo permaneca, o soo do guieiro, o soo do rexurdir de Galicia, ese que nos move desde Sarmiento e que nos impulsa con forza desde Rosala, ese que tan encamiado estaba e que tronzou o fascismo en 1936, ese que Delgado Gurriarn viviu como privilexiada e tamén ferida testemua. O soo do guieiro no ttulo do seu derradeiro libro e no corazn do republicano e galeguista que entregara toda a súa vida, nas horas de esperanza, pero tamén nas da derrota e nas do exilio, causa dunha Galicia digna, horizonte dunha Galicia xusta, soo dunha Galicia ceibe.��

��

*Texto lido no acto da �鶹���� con motivo das Letras Galegas 2022